Archikolegiata w Tumie (2 km na wschód od Łęczycy) stanowi jeden z najciekawszych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Wybudowana została w latach 1141 – 1161na miejscu wcześniej istniejącego tu opactwa benedyktyńskiego. Fundament dawnego opactwa zostały odkryte w latach 1954 – 1956 w czasie odbudowy kolegiaty tumskiej.

Lata budowy archikolegiaty przypadają na początek rozbicia dzielnicowego zapoczątkowanego testamentem Bolesława Krzywoustego, gdy Ziemię Łęczycką otrzymał Kazimierz zwany później Sprawiedliwym. Budowę archikolegiaty przypisuje się arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Janikowi. Poza funkcją sakralną, kolegiata stała się miejscem ważnych zjazdów kościelnych, a ze względu na charakter obronny, schronieniem dla okolicznej ludności podczas najazdów Litwinów, Prusów, Tatarów i Krzyżaków.

Archikolegiata była wielokrotnie palona i odbudowywana. W średniowieczu pierwsza przebudowa miała miejsce po pożarze w 1294 roku. Kolejna przebudowa nastąpiła ok. 1487 roku i doprowadziła do gotyzacji wnętrza, czego trwałe ślady są widoczne do dnia dzisiejszego.

Po zniszczeniach w czasie Bitwy nad Bzura w 1939 roku, kościół pozostał w ruinie do 1946 roku, a w następnych latach został odbudowany według projektu Jana Koszyc – Witkiewicza, który już przed wojną przymierzał się do restauracji kolegiaty.

Obecnie archikolegiata jest trzy nawową orientowaną bazyliką z dwiema apsydami. Od strony zachodniej znajdują się dwie czworoboczne wieże przykryte dachami, a od strony wschodniej znajdują się dwie stożkowo przykryte baszty. Kościół jest zbudowany ze starannie obrobionej kostki granitowej, natomiast naroża wież o bramowania okien i wejść wykonane są z piaskowca. Do wnętrza kolegiaty prowadzi od strony północnej kruchta, dobudowana w celu ochrony portalu stanowiącego właściwe wejście. Portal datowany jest na rok 1160., a w półkolistym tympanonie wyrzeźbiona jest postać Madonny z Dzieciątkiem, która jest adorowana przez dwa anioły. Wnętrz kolegiaty zawiera bardzo cenny zabytek sztuki zdobniczej XII wieku tj. płaskorzeźbę przedstawiającą Chrystusa Pantokratora. Na uwagę zasługuje także znajdujące się we wnętrzu romańska płyta nagrobna, która przedstawia rycerza, czternastowieczne kamienne wsporniki sklepienne i krzyżowe, sklepienia naw bocznych, portal gotycki prowadzący z prezbiterium do zakrystii z datą 1487, płyty nagrobne kannoników łęczyckich z XV wieku, stalle gotyckie z początku XVI wieku z herbami Dębno i Sulima, fragmenty fresków gotyckich i renesansowych.

Zwiedzając Archikolegiatę w Tumie należy zwrócić również uwagę na galerie triforialne naw bocznych oraz obszerną emporę w nawie głównej, która przeznaczona była prawdopodobnie dla panującego i jego dworu.

Archikolegiata w Tumie pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego jest jednym z najwspanialszych zabytków architektury romańskiej nie tylko w Polsce, ale także w Europie. Była świadkiem burzliwych dziejów naszego kraju i miejscem godnym zobaczenia.