Klasztor i kościół dominikanów w Łęczycy
2008-03-18 10:00:00

Zakon Braci Kaznodziejów (Ordo Fratrum Praedicatorum), zwanych dominikanami, został założony na przełomie 1216 i 1217 r. przez św. Dominika Guzmana. Pięć lat później pierwsi bracia dotarli do Polski i osiedlili się w Krakowie. Odtąd w każdej ziemi naszego kraju zaczęły powstawać nowe ich klasztory. Jeden z takich utworzono także w Łęczycy. Został on najprawdopodobniej ufundowany przez Władysława Łokietka i jego brata Kazimierza II, księcia łęczyckiego, w latach 1275-1279. Konwent z całą pewnością zaczął działać przed 14 XII 1297 r., kiedy to Łokietek wystawił dla miejscowych dominikanów przywilej na pobieranie co roku 3 kamieni (38,88 kg) łoju z jatki rzeźniczej Hermana z Warty, znajdującej się w Łęczycy, które należały się dotąd księciu.



Wiele trudności sprawiło badaczom ustalenie wezwania łęczyckiego konwentu. Wśród jego patronów wymieniano m. in. św. Dominika, założyciela zakonu, św. Jacka Odrowąża. Większość współczesnych historyków uważa jednak, iż kościół i klasztor dominikański w Łęczycy nosiły już od momentu powstania wezwanie św. Doroty (Kapadockiej) Męczennicy i św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Tak było w istocie od XV w., natomiast w 1338 r. pojawiła się w źródłach, co prawda jednorazowo, informacja, iż kościół zakonny nosił wezwanie św. Jana Chrzciciela. Czyżby pod koniec XIV w. nastąpiła zmiana patronów łęczyckiego klasztoru? Mogło to nastąpić jedynie po ponownej konsekracji świątyni, odbudowanej istotnie po całkowitym zniszczeniu jej w 1384 r. przez Bartosza Wezenborga. Należy mieć nadzieję, że dalsze badania nad konwentem łęczyckim wyjaśnią tę sprawę.

Do 1556 r. łęczycki konwent wchodził w skład kontraty wielkopolskiej, a po tej dacie należał do kontraty mazowieckiej. Każdy klasztor dominikański, a zatem także nasz, posiadał własny okręg (zwany czasami predicatio) – terytorium, w obrębie którego dominikanie z danego zgromadzenia mogli prowadzić działalność duszpasterską – kazania, spowiadanie wiernych i udzielanie (do pewnego momentu) Komunii Świętej, sakramentów Namaszczenia Chorych i Małżeństwa - a także przeprowadzać kwestę. Okręgi dzielono na mniejsze części zwane limitami, które powierzano opiece doświadczonego kaznodziei-limitera. Kwestę zbieli natomiast kwestarze (terminarii). Wyjście poza okręg klasztorny wymagało specjalnej zgody przełożonego konwentu, uzasadnionej na piśmie. Jedynie bracia starsi wiekiem i szczególnie zasłużeni mogli otrzymywać stałe przepustki na swobodne przekraczanie granic swojego terytorium. Nie przestrzeganie tych przepisów groziło surowymi konsekwencjami.

Dominikański kompleks klasztorno-kościelny w Łęczycy został wybudowany w północno-wschodnim narożniku miasta lokacyjnego. Niestety, na skutek braku odpowiednich badań archeologicznych i architektonicznych można dziś odtworzyć jedynie i to tylko częściowo wygląd kościoła Braci Kaznodziejów po jego odbudowie i rozbudowie w XIV w. oraz nowszego, pochodzącego z początków XVII i rozbudowanego w XVIII w., budynku klasztornego.

Zdaniem J. Widawskiego pierwotny klasztor, powstały jak wykazano wyżej pod koniec XIII w., był przyległy od południa do kościoła zakonnego. Nie wiadomo czy był on od samego początku, czyli od erekcji, murowany czy też nieco później na miejscu drewnianego powstał ceglany, ale zważywszy na to, że dominikanie mieli znaczny udział w rozpowszechnieniu w Polsce budownictwa z cegły, ich budowla była zapewne najstarszą murowaną w Łęczycy. Nie wiadomo też, czy był parterowy czy piętrowy. Ten pierwszy budynek klasztorny łęczyckich Braci Kaznodziejów uległ całkowitemu zniszczeniu prawdopodobnie w czasie pożaru w 1616 r. i wówczas wybudowano nowe, północne skrzydło, dokąd przeniesiono zakonników.

Nie zachował się również pierwotny kościół łęczyckich dominikanów. Został on zapewne doszczętnie zniszczony w czasie wspomnianego już najazdu Bartosza Wezenborga w 1384 r. Na jego miejscu powstał nowy, którego relikt – fragment prezbiterium - można obserwować jeszcze dzisiaj. Bryła tego kościoła obejmowała wspomniane prezbiterium oraz nawę lub też dwie z kruchtą od strony zachodniej i z dostawioną do środkowego przęsła prezbiterium szesnastowieczną kaplicą (pod wezwaniem św. Dominika) od strony południowej. Zapewne w kościele, zgodnie z przepisami dominikańskimi, chór zakonny oddzielony był od nawy prostą ścianą. Cała bryła kościoła była opięta przyporami. Wschodnia ściana prezbiterium (a zatem i cały kościół) została wtórnie dostawiona do wschodniej kurtyny muru obronnego miasta.

Należy sądzić, że w odbudowanym pod koniec XIV w. kościele łęczyckich Braci Kaznodziejów zachowano, ustanowione przepisami zakonnymi, wysokości budowli: wysokość wnętrza kościoła 30 stóp, czyli 11,4 m. Natomiast, z wyżej wymienionych względów, nie wiadomo jak było w przypadku pierwotnego kościoła, ani też pierwotnego budynku klasztornego – wysokość parterowego klasztoru nie mogła przekraczać 12 stóp, czyli 4,6 m, a piętrowego 20 stóp, czyli 7,6 m - zwłaszcza, że w okresie powstawania miejscowego konwentu przepisy budowlane dominikanów nie były już tak restrykcyjne.

Władcy polscy obdarzali łęczycki konwent licznymi przywilejami. Czynili to: Władysław Łokietek w 1297 r., Władysław Jagiełło w 1404, 1413 i 1428 r., Kazimierz Jagiellończyk w 1447, Zygmunt Stary w 1530, 1533 i 1538 r., Zygmunt August w 1565 i 1566 r., Stefan Batory w 1581 r., Jan Kazimierz w 1665 r., Jan III Sobieski w 1685 r i August II Mocny w 1726 r.

Dzięki nadaniom królewskim i książęcym, zapisom szlacheckim i mieszczańskim, kupnu oraz zamianie łęczyccy dominikanie stali się właścicielami młyna wodnego w Topoli Proboszczowskiej, 3 łanów (włók) pola uprawnego w tejże wsi, działu w Kozubach, 3 ogrodów za murami Łęczycy (w kierunku Topoli), połowy łana pola w dobrach miejskich łęczyckich i folwarku. Dzierżawili natomiast Lipiny k. Łodzi. Jednak podstawą gospodarki miejscowego klasztoru, podobnie jak wszystkich konwentów Braci Kaznodziejów w Polsce, były czynsze na wyderkauf i dzierżawy.

W średniowieczu miejscowy klasztor odgrywał istotną rolę wżyciu religijnym, społecznym, politycznym i kulturalnym Łęczycy. To tutaj w lipcu 1299 r. doszło do spotkania Władysława Łokietka z arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem Świnką. Dyskutowali niewątpliwie o trudnej sytuacji politycznej na ziemiach polskich. Kiedy w 1331 r. Krzyżacy spalili doszczętnie klasztor i kościół Braci Kaznodziejów, to w ciągu zaledwie 7 lat zostały odbudowane. W dniu 19 IX 1434 r. w kościele łęczyckich dominikanów arcybiskup gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec wyświęcił Władysława z Oporowa (Oporowskiego) na biskupa włocławskiego (kujawskiego). W uroczystości brali udział też Zbigniew Oleśnicki, biskup krakowski i Jan Biskupiec, biskup chełmski. Według M. Witanowskiego w czerwcu 1459 r. w łęczyckim konwencie odbył się pod przewodnictwem prymasa, arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Sprowskiego synod prowincjonalny. W klasztorze dominikańskim odbyły się 4 kapituły prowincjalne zakonu Braci Kaznodziejów. Pierwsza miała miejsce przed 1450 r. (1430 r.?). Druga odbyła się na przełomie września i października 1461 r., a następne dwie w 1486 i 1528 r. W refektarzu klasztoru w Łęczycy odbywały się posiedzenia sądów ziemskich. Od końca XV w. – zdaniem R. Rosina od 1463 r. – w jednej z izb klasztornych przechowywano księgi sądowe ziemskie. W XV i XVI w. w miejscowym klasztorze obradowały sejmiki łęczyckie.

Łęczyccy Bracia Kaznodzieje mieli też własne szkoły: klasztorne – nowicjat (do początku XVII w.), studium grammaticae (do połowy XIV w.), studium conventuale theologiae, partykularne (międzyklasztorne) - studium artium (logiki), studium naturarum-naturalium (philosophiae), studium particulare theologiae.

W klasztorze dominikańskim znajdowała się również biblioteka konwentualna. Na początku XVII w. znajdowało się w niej ok. 100 woluminów. Przeważały zdecydowanie dzieła teologiczne, istniała duża ilość pism kaznodziejskich, brakowało literatury pięknej w języku polskim oraz dzieł z zakresu wiedzy przyrodniczej, autorzy kościelni, zwłaszcza dominikańscy, dominowali nad autorami świeckimi. To co wyróżniało ją in minus na tle innych bibliotek Braci Kaznodziejów w Polsce to posiadanie bardzo skromnej ilości egzemplarzy Biblii oraz dzieł św. Tomasza z Akwinu, w tym tylko jednej części jego podstawowego dzieła - Sumy teologicznej. Konwent miał również tylko jedną część innej istotnej wówczas pracy z zakresu teologii spekulatywnej - Sentencji Piotra Lombarda. W łęczyckim księgozbiorze nie było też żadnych pism Arystotelesa, tak przecież ważnego dla tomizmu starożytnego filozofa. Znajdowały się za to pojedyncze dzieła Seneki, Boecjusza i Laktancjusza. Niewiele odnotowano także dzieł polemicznych. Brakowało również całkowicie książek o treści historycznej, nie wspominając już o historii kościelnej.

Spośród naszych dominikanów pięciu zyskało wielką sławę. Byli to: Jan z Łęczycy (XIV/XV w.) uczony i pisarz, Mikołaj z Łęczycy, żyjący w pierwszej połowie XV w. inkwizytor papieski na diecezje gnieźnieńską, poznańską, płocką i włocławską oraz uczony, Jakub Woroniecki, kapelan Stefana Batorego, Jan Adam Bardziński (XVII/XVIII w.), tłumacz autorów starożytnych na język polski, Ambroży Zagajewski, osiemnastowieczny teolog.

Kryzys konwentualizmu, który rozpoczął się w zakonie dominikańskim już w XIV w., dotknął także łęczycki konwent. Mimo podejmowanych w XV i na początku XVI w. prób nie udało się go zreformować. Jednych ze skutków ubocznych tego był drastyczny, bo aż o połowę w porównaniu ze średniowieczem (13 zakonników), spadek liczby miejscowych dominikanów na początku XVI w. (6 braci). Spowodowało to kilkudziesięcioletnią utratę autonomii przez łęczycki klasztor (do 1539 r. samodzielny konwent w prowincji polskiej musiał liczyć co najmniej 12 zakonników). Odtąd znaczenie miejscowego klasztoru znacznie zmalało, chociaż dominikanie nadal cieszyli się poważaniem miejscowej ludności. Świadczy o tym choćby fakt, że kiedy w 1616 r. kolejny pożar, a było ich wiele w pięćsetletniej historii konwentu, zniszczył kompleks Braci Kaznodziejów, to szlachta podjęła decyzję o łożeniu na jego odbudowę. Udało się ją zakończyć szczęśliwie mimo początkowych trudności.

W 1799 r. pruscy zaborcy zlikwidowali łęczycki konwent dominikański, a zakonnicy zostali przeniesieni do Sochaczewa. Dwa lata później w pozakonnych budynkach utworzono więzienie, istniejące aż do 2006 r.

Klasztor i kościół naszych Braci Kaznodziejów kryją w sobie nadal wiele tajemnic. Aby je dokładnie wyjaśnić potrzebne są kompleksowe badania, przeprowadzone wspólnymi siłami przez historyków, historyków sztuki i architektury oraz archeologów. Teraz, kiedy wspomniane obiekty opuścili ostatni lokatorzy, pojawiła się na to ogromna szansa. Miejmy nadzieję, że znajdą się pieniądze na ich realizację, a odpowiednie władze i instytucje nam w tym dopomogą.

Opracował dr Tomasz Stolarczyk

Posiedzenie Komisji Planowania i Budżetu Rady Miejskiej w Łęczycy20.09.2017

Zawiadamiam, że w dniu 25 września 2017 r. (poniedziałek) o godz. 16:15 odbędzie się posiedzenie Komisji Planowania i Budżetu Rady Miejskiej w Łęczycy w sali konferencyjnej Urzędu Miejskiego w Łęczycy.

więcej

Obowiązkowa ewidencja zbiorników bezodpływowych (szamb) oraz przydomowych oczyszczalni ścieków20.09.2017

Do 31 października 2017 r. właściciele nieruchomości na terenie Łęczycy posiadający zbiornik bezodpływowy (szambo) lub przydomową oczyszczalnię ścieków muszą wypełnić druk zgłoszenia i dostarczyć go do Wydziału Inwestycji, Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska Urzędu Miasta (pok. nr 45).

więcej

Zabawy z konsolą X-box w Bibliotece w Łęczycy20.09.2017

W piątek 29 września zapraszamy dzieci i młodzież do Miejskiej i Powiatowej Biblioteki w Łęczycy. Tego dnia w godzinach 15.00-17.00 uczestnicy zajęć będą mieli możliwość zabawy z konsolą X-BOX. Zapraszamy wszystkich chętnych.

więcej

Komisja Rewizyjna Rady Miejskiej w Łęczycy18.09.2017

Zawiadamiam, że w dniu 26 września 2017 roku (wtorek) o godz. 16:00 odbędzie się posiedzenie Komisji Rewizyjnej Rady Miejskiej Łęczyca w sali nr 18A Urzędu Miejskiego w Łęczycy.

więcej

Posiedzenie Komisji Wspólnej Rady Miejskiej w Łęczycy18.09.2017

Zawiadamiam, że w dniu 21 września 2017 roku (czwartek) o godz. 16:30 odbędzie się posiedzenie Komisji Wspólnej pod przewodnictwem Komisji Oświaty, Kultury, Zdrowia i Opieki Społecznej Rady Miejskiej w Łęczycy w sali konferencyjnej Urzędu Miejskiego w Łęczycy.

więcej

Nieruchomości miejskie na sprzedaż18.09.2017

Burmistrz Miasta Łęczyca ogłasza przetargi ustne nieograniczone na sprzedaż nieruchomości lokalowych i nieruchomości gruntowej położonych w Łęczycy, stanowiących własność Miasta Łęczyca. Przetargi odbędą się dnia 28 września roku 2017 roku w Urzędzie Miejskim w Łęczycy przy ul. Marii Konopnickiej 14 w sali konferencyjnej /parter/ w godzinach:

więcej

Zapraszamy na spotkanie z podróżniczką Renatą Koper18.09.2017

Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna w Łęczycy zaprasza na spotkanie z podróżniczką Renatą Koper, pt. "Indianie Wixáritari jedna z najbardziej fascynujących kultur rdzennych Meksyku. To więcej niż opowieść o podróży". Spotkanie odbędzie się 28 września 2017r. o godz. 17.00 w MiPBP w Łęczycy przy ul. M. Konopnickiej 11a. Dofinansowano ze środków Miejskiej Komisji Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.

więcej

Mistrzostwa Powiatu Łęczyckiego w Indywidualnych Biegach Przełajowych18.09.2017

22 września br. w Parku Miejskim w Łęczycy odbędą się Mistrzostwa Powiatu Łęczyckiego w Indywidualnych Biegach Przełajowych. W zawodach udział mogą wziąć uczniowie szkół podstawowych, gimnazjów oraz szkół ponadgimnazjalnych. Zapraszamy!

więcej

Zapraszamy do udziału w Konkursie Plastycznym na "Hasło promujące czytanie lub bibliotekę"18.09.2017

Zapraszamy Dzieci i Młodzież do udziału w konkursie plastycznym na „HASŁO PROMUJĄCE CZYTANIE LUB BIBLIOTEKĘ”. Zadanie polega na wymyśleniu hasła promującego książkę, czytanie lub bibliotekę. Do hasła należy wykonać rysunek, grafikę, obraz lub logo. Zgłoszenia prac do 20 października 2017 r. Finał konkursu odbędzie się w czwartek 30 listopada 2017 r. o godz. 10.00 w siedzibie Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Łęczycy przy ul. M. Konopnickiej 11a.

więcej

Zapraszamy do udziału w Konkursie Fotograficznym "Moja Mała Ojczyzna - Malownicze Krajobrazy Ziemi Łęczyckiej"18.09.2017

Zapraszamy do udziału w XII edycji konkursu fotograficznego „Moja Mała Ojczyzna - Malownicze Krajobrazy Ziemi Łęczyckiej”. Konkurs jest adresowany do uczniów klas IV-VII szkół podstawowych, szkół gimnazjalnych i średnich. Uczestnik ma za zadanie wykonać 2 zdjęcia ukazujące niezwykle malownicze miejsce w najbliższej okolicy. Zgłoszenia prac do 20 października 2017 r. Finał konkursu odbędzie się w czwartek 30 listopada 2017 r. o godz. 10.00 w siedzibie Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Łęczycy przy ul. M. Konopnickiej 11a.

więcej